Wieża Babel czy odbudowa Jeruzalem?

Podczas inauguracji jubileuszowego Festiwalu KNS w stolicy etyk ks. prof. Paweł Bortkiewicz podjął refleksję nad jednym z najważniejszych wyzwań współczesności — pytaniem o duszę sztucznej inteligencji i o to, jak chrześcijanin powinien wobec niej stanąć. Trzydniowe wydarzenie stało się okazją do spojrzenia na nowe technologie w świetle nauczania Kościoła katolickiego.

Fałszywy dylemat: odrzucić czy przyjąć?

W opinii ks. prof. Pawła Bortkiewicza dylemat „odrzucić albo bezkrytycznie przyjąć” sztuczną inteligencję jest fałszywy. Prelegent przypomniał, że technika zawsze była wpisana w dzieje człowieka, jednak skala dzisiejszych przeobrażeń ma znamiona rewolucji, która wielokrotnie przekracza ryzyka związane z tą, na którą w XIX wieku encykliką Rerum novarum odpowiadał papież Leon XIII. Tematem wykładu stał się najnowszy papieski dokument Magnifica Humanitas. Jak podkreślał ks. Bortkiewicz, watykański głos nie ulega pokusie taniego apokaliptyzmu, ale stawia pytania o to, czyje wartości i jaka wizja człowieka są wpisywane w tworzone algorytmy.

Biblijne obrazy: Babel i odbudowa Jeruzalem

– Sedno refleksji papieża przesuwa się w stronę pytania nie przedmiotowego, ale podmiotowego: czyje wartości zostają wpisane w ten proces tworzenia, wdrażania, kontrolowania? To właśnie od tych wartości zależy ostateczny finał ludzkiego myślenia – powiedział ks. prof. Paweł Bortkiewicz. Charakteryzując współczesne zaawansowane modele sieci neuronowych, etyk przytoczył wymowne papieskie spostrzeżenie dotyczące natury nowych technologii: – Systemy AI są raczej hodowane niż budowane. To oznacza, że nie są do końca przewidywalne, nie są do końca określone co do zakresu, który osiągają. Nawet ich projektanci nie rozumieją wewnętrznych struktur i konsekwencji budowanego projektu – wskazywał wykładowca. By zilustrować powagę tego zjawiska, odwołał się do dwóch biblijnych obrazów obecnych w dokumencie papieskim. Pierwszym jest wieża Babel — symbol skoncentrowanej, autorytarnej władzy dążącej do ujednolicenia świata i wyrugowania Boga. Drugim staje się odbudowa Jeruzalem, wznoszonego solidarnym trudem wielu rąk, przy współdzielonej odpowiedzialności i poszanowaniu dobra wspólnego.

Ukryte koszty i sprzeciw wobec dehumanizacji

Ks. Bortkiewicz przestrzegał przed powstawaniem wąskich monopoli cyfrowych zarządzających dorobkiem całych społeczeństw oraz przypomniał o ukrytych kosztach technologii. Mowa tu o dewastacji środowiska naturalnego przez centra danych, gigantycznym zużyciu wody i elektroodpadach, a także o nowożytnym wyzysku człowieka — od nisko opłacanych moderatorów treści z krajów Południa po dzieci pracujące w kopalniach surowców do produkcji procesorów. Szczególnie stanowczo prelegent odrzucił perspektywę militarną, wzywając za papieżem do kategorycznego sprzeciwu wobec dehumanizacji konfliktów zbrojnych. – Papież bardzo mocno podejmuje temat odpowiedzialności, która dotyczy w jego przesłaniu bezwzględnego zakazu delegowania śmiercionośnych decyzji na nieprzejrzyste procesy automatyczne – podkreślił prelegent.

Chrześcijańskie fundamenty jako bezpiecznik

Istotną część wykładu stanowiła polemika z głosami świeckich komentatorów, w tym amerykańskiego filozofa prof. Massimo Pigliucciego, zarzucających Kościołowi wprowadzanie pojęć teologicznych do dyskusji o technologii. Ks. Bortkiewicz dowodził, że chrześcijańskie fundamenty są dziś najbardziej uniwersalnym bezpiecznikiem chroniącym człowieka przed redukcjonizmem. Zakorzenienie godności w biblijnym Imago Dei przypomina, że źródłem człowieczeństwa nie jest wyłącznie czysta sprawność operacyjna, co uniemożliwia przyznanie podmiotowości maszynom. Z kolei precyzyjne spojrzenie na rodzinę okazuje się nieodzowne w świecie, w którym algorytmy kształtują relacje społeczne poprzez dystrybucję treści czy systemy scoringowe. Bezwarunkowa ochrona życia stanowi natomiast jedyną realną zaporę przed dyktatem czystej wydajności. – Bez tego zabezpieczenia algorytmy medyczne, systemy triage’u pacjentów czy systemy ubezpieczeniowe zostają pozbawione sztywno zdefiniowanych funkcji celu, a dokonując optymalizacji kosztów systemowych, z łatwością będą dokonywać kalkulacji: którego pacjenta przyjąć, kto jest opłacalny, a kto będzie generował zbyt wysokie koszty – zaznaczył etyk.

Niepokój Kościoła a alarm twórców technologii

Niepokój Kościoła współbrzmi z alarmem podnoszonym przez samych architektów cyfrowego świata. Ks. Bortkiewicz odnotował niedawne apele czołowych postaci Doliny Krzemowej, w tym Dario Amodeia z Anthropic czy Sama Altmana z OpenAI, którzy wprost przestrzegają przed utratą kontroli nad autonomicznymi agentami zorientowanymi na cel. Szansę na porozumienie wykładowca dostrzegł w koncepcji Jakuba Pachockiego, polskiego głównego naukowca OpenAI, postulującego rozróżnienie technicznej zgodności z celem od głębszej zgodności z wartościami. – Nie są to terminy, które pojawiają się na co dzień w wypowiedziach inżynierów AI. To tekst dość unikalny, ale zdaje się stanowić nawiązanie pewnego realnego dialogu między zatroskanymi o nią twórcami a myślą, którą proponuje Kościół katolicki – podsumował ks. Bortkiewicz.

Wykład ks. prof. Pawła Bortkiewicza przypomina, że wiara katolicka nie jest przeszkodą w spotkaniu z nowoczesnością, lecz światłem, które pozwala rozeznać, czy budujemy wieżę Babel pychy, czy z pokorą i solidarnością odbudowujemy Jeruzalem — wspólnotę szanującą godność każdego człowieka stworzonego na obraz Boży.